Της Natasha Lindstaedt
Ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ, Σκοτ Μπέσεντ, υποστηρίζει ότι πλησιάζει μια "οικονομική D-Day" για το Ιράν. Η κυβέρνηση Τραμπ ανακοίνωσε τη Δευτέρα μια σειρά νέων, δραστικών μέτρων για την περαιτέρω οικονομική απομόνωση της Τεχεράνης, στο πλαίσιο της αποκαλούμενης "Επιχείρησης Economic Outcast".
Ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ, Τζέι Ντι Βανς, έχει δηλώσει ότι στόχος είναι να ενισχυθεί η διαπραγματευτική θέση της Ουάσινγκτον και να ανοίξει ο δρόμος για την επιστροφή στις ειρηνευτικές συνομιλίες. Ο Μπέσεντ, ωστόσο, φαίνεται να αφήνει ανοιχτό και το ενδεχόμενο ο απώτερος στόχος της εκστρατείας να είναι η αλλαγή καθεστώτος.
Από τους δύο στόχους, η επιδίωξη του Βανς είναι σαφώς πιο ρεαλιστική. Σε κάθε περίπτωση, όμως, η σύγκριση με την απόβαση της D-Day μοιάζει υπερβολική.
Η πραγματική πρόκληση για την επιτυχία της "Economic Outcast" βρίσκεται αλλού: στην Κίνα.
Το "κλειδί" βρίσκεται στο Πεκίνο
Η αποτελεσματικότητα των νέων μέτρων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το κατά πόσο η Κίνα θα συνεχίσει να αγοράζει ιρανικό πετρέλαιο. Το Πεκίνο απορροφά περίπου το 90% των εξαγωγών ιρανικού πετρελαίου, γεγονός που καθιστά την Κίνα τον βασικό οικονομικό "αιμοδότη" της Τεχεράνης.
Για να επιτευχθεί ένα πραγματικά αποφασιστικό πλήγμα στην ιρανική οικονομία, οι ΗΠΑ θα πρέπει επομένως να αντιμετωπίσουν μεγάλες κινεζικές επιχειρήσεις και χρηματοπιστωτικά ιδρύματα που διευκολύνουν το εμπόριο με το Ιράν. Μέχρι στιγμής, ωστόσο, δεν φαίνεται να υπάρχει ιδιαίτερη διάθεση στην Ουάσινγκτον να προχωρήσει σε μια τέτοια σύγκρουση.
Η χρονική συγκυρία είναι επίσης δύσκολη. Η κυβέρνηση Τραμπ επιχειρεί να επαναπροσδιορίσει τις σχέσεις της με την Κίνα, ενώ ο πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ αναμένεται να επισκεφθεί τον Λευκό Οίκο στις 24 Σεπτεμβρίου.
Οι νέες κυρώσεις είναι βέβαιο ότι θα αυξήσουν το κόστος των συναλλαγών του Ιράν με το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα. Είναι όμως λιγότερο πιθανό να περιορίσουν πλήρως την ικανότητα της Τεχεράνης να χρηματοδοτεί τον πόλεμο ή να οδηγήσουν σε αλλαγή καθεστώτος.
Ένα ακόμη εμπόδιο είναι ο χρόνος. Η κυβέρνηση Τραμπ έχει επανειλημμένα επιδιώξει γρήγορα αποτελέσματα, όμως οι κυρώσεις δεν λειτουργούν άμεσα. Υπάρχει πάντοτε χρονική υστέρηση μεταξύ της ανακοίνωσης των μέτρων και της πλήρους εφαρμογής τους.
Ποιον πλήττουν πραγματικά οι κυρώσεις;
Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιοι επηρεάζονται πραγματικά από τις νέες κυρώσεις.
Η ιρανική οικονομία βρίσκεται ήδη υπό τεράστια πίεση. Το νόμισμα έχει υποχωρήσει σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, ενώ η μεσαία τάξη έχει υποστεί σοβαρή διάβρωση. Ενδεικτικά, ακόμη και επαγγέλματα που παραδοσιακά συνδέονται με τη μεσαία τάξη, όπως οι εκπαιδευτικοί, βρίσκονται πλέον αντιμέτωπα με συνθήκες φτώχειας.
Ωστόσο, οι κυρώσεις δεν έχουν καταφέρει μέχρι σήμερα να πλήξουν στον ίδιο βαθμό τον βασικό στόχο τους: τις ελίτ που στηρίζουν το καθεστώς.
Οι Φρουροί της Επανάστασης ελέγχουν έως και το 50% των εσόδων από τις εξαγωγές πετρελαίου του Ιράν, τα οποία χρησιμοποιούν για τη χρηματοδότηση των στρατιωτικών τους δραστηριοτήτων και την καταβολή μισθών. Οι Φρουροί βρίσκονται εδώ και χρόνια υπό καθεστώς αμερικανικών κυρώσεων και εν τούτοις έχουν ενισχύσει τη θέση της.
Τι περιλαμβάνουν τα νέα μέτρα
Οι νέες κυρώσεις βάζουν στο στόχαστρο περίπου 60 πρόσωπα, εταιρείες και πλοία που συνδέονται με το Ιράν, διευρύνοντας το καθεστώς κυρώσεων σε οντότητες στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, στο Χονγκ Κονγκ, στη Σιγκαπούρη, στην Ελβετία, στην Κίνα και σε άλλες περιοχές.
Μεταξύ των κλάδων που ενδέχεται να βρεθούν αντιμέτωποι με δευτερογενείς κυρώσεις είναι τα πετρελαϊκά προϊόντα, τα κρυπτονομίσματα, η τεχνολογία, ο χρυσός, η αεροπορία και η ναυτιλία.
Το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών δηλώνει πλέον ότι μπορεί να επιβάλει κυρώσεις σε αλλοδαπά πρόσωπα, ανεξάρτητα από τον τόπο διαμονής τους, τα οποία δραστηριοποιούνται ή παρέχουν υπηρεσίες που στηρίζουν συγκεκριμένους τομείς της ιρανικής οικονομίας.
Στο στόχαστρο βρίσκονται ειδικότερα εταιρείες-βιτρίνες και εικονικές εταιρείες, μεσίτες, ναυτιλιακές επιχειρήσεις και άλλοι μεσάζοντες που συμβάλλουν στη μετατροπή των ιρανικών πετρελαϊκών εξαγωγών σε έσοδα για το καθεστώς και τους Φρουρούς της Επανάστασης.
Οι ΗΠΑ δεν έχουν μέχρι στιγμής επιβάλει κυρώσεις σε ξένες χώρες ή τράπεζες που συναλλάσσονται με το Ιράν. Έχουν όμως θέσει προθεσμία, για την οποία οι εμπλεκόμενοι φορείς θα ενημερωθούν, προκειμένου να διακόψουν τις δραστηριότητές τους που συνδέονται με την Τεχεράνη.
Η μη συμμόρφωση θα μπορούσε να οδηγήσει στον αποκλεισμό από το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα. Μέχρι στιγμής, πάντως, η Ουάσινγκτον δεν έχει προχωρήσει στην άμεση επιβολή κυρώσεων σε μεγάλα κινεζικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα.
Η Κίνα αποτελεί σανίδα σωτηρίας για το Ιράν – όχι όμως σύμμαχο
Η Κίνα είναι ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος του Ιράν. Οι ιρανικές εξαγωγές προς την Κίνα ανέρχονται σε περίπου 14,5 δισ. δολάρια, ενώ οι εισαγωγές από την Κίνα αγγίζουν σχεδόν τα 18 δισ. δολάρια.
Ο ρόλος του Πεκίνου στην οικονομική επιβίωση της Τεχεράνης είναι ακόμη σημαντικότερος στον ενεργειακό τομέα. Από τη δεκαετία του 2000, οι εισαγωγές ιρανικού πετρελαίου από την Κίνα αυξήθηκαν σημαντικά, ενώ κινεζικές κρατικές επιχειρήσεις επένδυσαν απευθείας σε ιρανικά πετρελαϊκά κοιτάσματα.
Τα μεγάλα κινεζικά διυλιστήρια έχουν σε μεγάλο βαθμό αποφύγει τις εισαγωγές ιρανικού πετρελαίου από το 2019, όταν επανήλθαν οι αμερικανικές κυρώσεις κατά της Τεχεράνης, καθώς φοβούνται ότι θα μπορούσαν να αποκλειστούν από το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα που βασίζεται στο δολάριο.
Αυτό, όμως, δεν ισχύει στον ίδιο βαθμό για τα μικρότερα, ανεξάρτητα κινεζικά διυλιστήρια, τα επονομαζόμενα "teapot refineries", τα οποία συγκεντρώνονται κυρίως στην επαρχία Σαντόνγκ. Οι επιχειρήσεις αυτές έχουν περιορισμένη ανάγκη πρόσβασης στο αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Τα "teapot refineries" αγοράζουν ιρανικό αργό με σημαντικές εκπτώσεις και το μετατρέπουν σε βενζίνη και ντίζελ για τις γειτονικές επαρχίες, αποτελώντας έτσι βασικούς αγοραστές του ιρανικού πετρελαίου.
Το πετρέλαιο μεταφέρεται στην Κίνα μέσω χωρών όπως η Μαλαισία, η Σιγκαπούρη, το Βιετνάμ και η Ινδονησία ή μέσω προορισμών που δεν είναι εύκολο να εντοπιστούν. Οι συναλλαγές πραγματοποιούνται σε κινεζικό νόμισμα, γεγονός που εξυπηρετεί παράλληλα την προσπάθεια του Πεκίνου να ενισχύσει τον ρόλο του γουάν και να περιορίσει μακροπρόθεσμα την κυριαρχία του αμερικανικού πετροδολαρίου.
Παράλληλα, ένα δίκτυο ενδιάμεσων εταιρειών καθιστά δυσκολότερη την παρακολούθηση των συναλλαγών.
Γιατί το Πεκίνο συνεχίζει να αγοράζει ιρανικό πετρέλαιο
Για την Κίνα, οι αγορές ιρανικού πετρελαίου αποτελούν έναν τρόπο διαφοροποίησης των ενεργειακών της πηγών, περιορίζοντας την εξάρτηση από τη Σαουδική Αραβία, τη Ρωσία και άλλους προμηθευτές, όπως η Βραζιλία, η Βενεζουέλα και οι ΗΠΑ.
Η στρατηγική συνεργασία με το Ιράν, αν και ενέχει κινδύνους για το Πεκίνο, θεωρείται επίσης χρήσιμη στο πλαίσιο της ευρύτερης προσπάθειας της Κίνας να αντισταθεί στην αμερικανική πίεση και στη δυτική επιρροή στην παγκόσμια πολιτική, ενώ παράλληλα ενισχύει την παρουσία της στη Μέση Ανατολή.
Το 2021, Κίνα και Ιράν υπέγραψαν 25ετή συμφωνία συνεργασίας, συνολικής αξίας 400 δισ. δολαρίων, καθώς η Τεχεράνη έδινε μεγαλύτερη έμφαση στην πολιτική "Στροφή προς την Ανατολή" και στην ανάπτυξη σχέσεων με μη δυτικές δυνάμεις.
Η κίνηση αυτή ήρθε μετά την αποχώρηση της κυβέρνησης Τραμπ από το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (JCPOA) το 2018.
Το Ιράν εξελίχθηκε σε σημαντικό ενεργειακό προμηθευτή της Κίνας, ενώ απέκτησε παράλληλα σημαντικό ρόλο στην κινεζική πρωτοβουλία "Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος".
Ωστόσο, η οικονομική εξάρτηση της Τεχεράνης από το Πεκίνο δεν σημαίνει ότι οι δύο χώρες είναι στενοί σύμμαχοι.
Η Κίνα είναι διατεθειμένη να λειτουργεί ως στρατηγικός εταίρος όταν αυτό εξυπηρετεί τα συμφέροντά της, όχι όμως ως στρατηγικός σύμμαχος που θα αναλάβει σταθερές υποχρεώσεις ή σημαντικό κόστος για χάρη του Ιράν.
Η συνεργασία βασίζεται κυρίως σε συγκεκριμένα έργα και οικονομικά και γεωπολιτικά συμφέροντα. Παρά τις υψηλές προσδοκίες που δημιουργήθηκαν στο Ιράν μετά τη συμφωνία του 2021, η υλοποίησή της υπήρξε αργή και τα αποτελέσματα περιορισμένα.
Η Κίνα δεν θέλει να εκφοβιστεί από τις ΗΠΑ
Παρά το περιορισμένο βάθος των σχέσεων Κίνας-Ιράν, το Πεκίνο έχει παραδοσιακά αρνηθεί να υποχωρήσει υπό την απειλή αμερικανικών κυρώσεων.
Η κινεζική κυβέρνηση έχει ήδη καταγγείλει τις απειλές της Ουάσινγκτον για κυρώσεις λόγω του εμπορίου με το Ιράν, υποστηρίζοντας ότι τέτοια μέτρα είναι παράνομα και προειδοποιώντας ότι θα λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα για την προστασία των εθνικών της συμφερόντων.
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι το Πεκίνο δεν μπορεί να κάνει τακτικές παραχωρήσεις.
Η συνεργασία ΗΠΑ-Κίνας είναι το "κλειδί"
Παρότι η Κίνα σπάνια υποχωρεί δημοσίως υπό εξωτερική πίεση, έχει δείξει στο παρελθόν ότι είναι διατεθειμένη να προχωρά σε περιορισμένες και τακτικές παραχωρήσεις όταν το κόστος της αντιπαράθεσης αυξάνεται.
Αυτό σημαίνει ότι οι κινεζικές εταιρείες διύλισης είναι πιθανό να αναζητήσουν εναλλακτικές πηγές εφοδιασμού, ενώ το Πεκίνο θα μπορούσε να διατηρήσει μια μικρότερη, αλλά σημαντική, οικονομική σχέση με το Ιράν.
Ήδη υπάρχουν ενδείξεις ότι Κινέζοι αγοραστές στρέφονται περισσότερο προς το αργό πετρέλαιο από τη Βραζιλία και το Ιράκ. Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε αναμφίβολα να ασκήσει πρόσθετη πίεση στην ιρανική οικονομία.
Ωστόσο, για να οδηγηθεί πραγματικά το ιρανικό καθεστώς σε αδιέξοδο, η πλήρης συνεργασία της Κίνας είναι κρίσιμη.
Αν και ένα τέτοιο ενδεχόμενο μοιάζει σήμερα δύσκολο, υπάρχει προηγούμενο: το 2010 η Κίνα είχε στηρίξει τις κυρώσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ κατά του Ιράν.
Χωρίς ουσιαστική συνεργασία του Πεκίνου, το πιθανότερο σενάριο είναι μια παρατεταμένη και αβέβαιη σύγκρουση, στην οποία η Τεχεράνη θα αναζητά συνεχώς νέους τρόπους για να παρακάμπτει τους περιορισμούς.
Η κυβέρνηση Τραμπ επιδιώκει ένα αποφασιστικό οικονομικό πλήγμα. Ωστόσο, χωρίς την ενεργό συμμετοχή της Κίνας, οι νέες κυρώσεις είναι πιθανότερο να αυξήσουν την πίεση στην ιρανική οικονομία και ταυτόχρονα να εντείνουν την αντιπαράθεση Ουάσινγκτον-Πεκίνου, παρά να οδηγήσουν στην ανατροπή του καθεστώτος.
Με άλλα λόγια, η "οικονομική D-Day" που περιγράφει η αμερικανική κυβέρνηση δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς την Κίνα. Και το Πεκίνο, μέχρι στιγμής, δεν δείχνει διατεθειμένο να προσφέρει στην Ουάσινγκτον αυτό το πλεονέκτημα.
