Της Natasha Lindstaedt
Τον Αύγουστο, ο Ρώσος πολιτικός Λεβ Σλόσμπεργκ καταδικάστηκε σε 11 χρόνια και έναν μήνα φυλάκισης. Το "έγκλημά" του; Ότι απαξίωσε τις ρωσικές ένοπλες δυνάμεις και διέδωσε ψευδείς πληροφορίες σχετικά με αυτές.
Πρόκειται για μια εντελώς διαφορετική μεταχείριση από εκείνη που επιφυλάχθηκε στον Έντουαρντ Μπιτάροφ, έναν στρατιώτη που πολέμησε στην Ουκρανία και το 2023 δολοφόνησε τη σύζυγό του. Επειδή ήταν βετεράνος του στρατού και κρίθηκε ένοχος για ανθρωποκτονία σε κατάσταση πάθους, γλίτωσε τη φυλάκιση.
Η βία, όμως, δεν περιορίζεται στο εσωτερικό της Ρωσίας. Σύμφωνα με έκθεση των Ηνωμένων Εθνών που δημοσιεύθηκε νωρίτερα τον Σεπτέμβριο, έχουν καταγραφεί περισσότερες από 1.000 περιπτώσεις σεξουαλικής βίας εις βάρος αμάχων στην Ουκρανία, με μέλη των ρωσικών ενόπλων δυνάμεων να ευθύνονται για σχεδόν το 90% των καταγεγραμμένων περιστατικών.
Λίγο μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022, ο πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν υπέγραψε νομοθεσία που διευκόλυνε τη φυλάκιση Ρώσων πολιτών για δυσφήμιση των ενόπλων δυνάμεων, σε μια προσπάθεια να περιορίσει την κριτική για τον πόλεμο. Την ίδια στιγμή, στη σημερινή Ρωσία, στρατιώτες που έχουν πολεμήσει στην Ουκρανία μπορούν σε ορισμένες περιπτώσεις να αποφύγουν την ποινική τιμωρία ακόμη και αφού έχουν διαπράξει σοβαρά εγκλήματα. Αυτή η αντίφαση, υποστηρίζει το άρθρο, συμβάλλει στην τροφοδότηση ενός αυξανόμενου κύματος εγκληματικότητας στη Ρωσία και πέρα από τα σύνορά της.
Η εγκληματικότητα επιστρέφει στους δρόμους
Η Ρωσία έχει ξαναβρεθεί σε παρόμοια κατάσταση. Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, η εγκληματικότητα εκτοξεύθηκε, καθώς οργανωμένες εγκληματικές ομάδες ανέλαβαν τον έλεγχο τραπεζών, εργοστασίων και άλλων κερδοφόρων τομέων. Βομβιστικές επιθέσεις με παγιδευμένα αυτοκίνητα και "συμβόλαια θανάτου" έγιναν μέρος της καθημερινότητας. Την περίοδο 1990-1994, η Ρωσία είχε ένα από τα υψηλότερα ποσοστά ανθρωποκτονιών στον κόσμο.
Παρότι τα συνολικά ποσοστά εγκληματικότητας παραμένουν χαμηλότερα από εκείνα της χαοτικής δεκαετίας του 1990, τα σοβαρά εγκλήματα, όπως οι ανθρωποκτονίες, αυξάνονται ραγδαία. Μεταξύ των γειτονικών χωρών της Ουκρανίας, η Ρωσία καταγράφει τη μεγαλύτερη αύξηση στα σοβαρά εγκλήματα.
Πριν από τον πόλεμο, η εγκληματική δραστηριότητα συγκεντρωνόταν κυρίως στη Μόσχα, στην Αγία Πετρούπολη και στο Νίζνι Νόβγκοροντ. Μετά την εισβολή, όμως, η εγκληματικότητα εξαπλώθηκε και σε κοινωνικά και οικονομικά υποβαθμισμένες περιοχές, όπως το Μπασκορτοστάν, η περιφέρεια Κρασνοντάρ, το Ταταρστάν, η Μπουριατία, το Νταγκεστάν και η Γιακουτία.
Η ένοπλη εγκληματικότητα έχει επίσης αυξηθεί ραγδαία στις παραμεθόριες περιοχές, με ορισμένες περιφέρειες να καταγράφουν άνοδο κατά τριψήφιο ποσοστό. Το 2025, η Ρωσία κατέγραψε 627.900 σοβαρά εγκλήματα, τον υψηλότερο αριθμό των τελευταίων 15 ετών.
Οι στρατιώτες που επιστρέφουν
Ο πόλεμος στην Ουκρανία συνοδεύτηκε από απότομη αύξηση των ποινικών υποθέσεων στις οποίες εμπλέκονται Ρώσοι στρατιωτικοί. Τα στρατιωτικά δικαστήρια χειρίστηκαν 729 υποθέσεις ανθρωποκτονίας στις οποίες εμπλέκονταν στρατιωτικοί μεταξύ 2022 και 2025, έναντι 67 την τετραετία πριν από τον πόλεμο. Ο αριθμός αυξανόταν κάθε χρόνο.
Την ίδια περίοδο, τα δικαστήρια χειρίστηκαν 549 υποθέσεις που αφορούσαν βιασμούς και σεξουαλικές επιθέσεις, εκ των οποίων 312 αφορούσαν ανηλίκους. Οι αποφάσεις σε αυτές τις υποθέσεις δημοσιεύονται σπάνια.
Έρευνες δείχνουν ότι η έκθεση των βετεράνων στη βία μπορεί να τους κάνει περισσότερο εξοικειωμένους με τη χρήση της όταν επιστρέφουν στην πολιτική ζωή. Άλλοι παράγοντες περιλαμβάνουν τη διάρρηξη των κοινωνικών δεσμών, την αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ και χρήση ναρκωτικών, καθώς και προβλήματα ψυχικής υγείας. Η ανεπαρκής θεσμική υποστήριξη δημιουργεί επίσης ευκαιρίες για εγκληματικές ομάδες να στρατολογούν πρώην μαχητές.
Στην περίπτωση των Ρώσων στρατιωτών, το αλκοόλ φαίνεται να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο: οι δράστες βρίσκονται σε κατάσταση μέθης σχεδόν στο 75% των περιπτώσεων δολοφονίας. Ένας στρατιώτης που επέστρεψε στην πατρίδα μαχαίρωσε μια γυναίκα 42 φορές μετά από ένα πάρτι με ποτό και έναν καβγά. Ο βετεράνος Αλεξάντερ Κασκάρεφ απείλησε βίαια έναν ταμία σε κατάστημα ποτών, αφού έκλεψε βότκα και κρασί. Παρότι ήταν η τρίτη παράβασή του, του επιβλήθηκε πρόστιμο μόλις 13 δολαρίων, με το δικαστήριο να επικαλείται την "άψογη υπηρεσία προς την Πατρίδα".
Η Ρωσία αντιμετωπίζει παράλληλα σοβαρό πρόβλημα ψυχικής υγείας μεταξύ των βετεράνων, με εκατοντάδες χιλιάδες στρατιώτες να διατρέχουν κίνδυνο εμφάνισης μετατραυματικής διαταραχής (PTSD).
Ο Αλεξάντερ Μαμάεφ, για παράδειγμα, επέστρεψε από το μέτωπο και μέθυσε σε ένα πάρτι. Νομίζοντας ότι η σύζυγός του έψαχνε χρήματα στην τσέπη του, τη μαχαίρωσε και τη σκότωσε μπροστά στα παιδιά τους. Άνθρωποι που τον γνώριζαν πριν από τον πόλεμο τον περιέγραφαν ως ειρηνικό άνθρωπο που "δεν θα πείραζε ούτε μύγα".
Οι βετεράνοι που επιστρέφουν στη Ρωσία και διαπράττουν βίαια εγκλήματα στρέφονται συχνά εναντίον ανθρώπων του στενού τους περιβάλλοντος, όπως σύζυγοι, σύντροφοι, παιδιά, γονείς ή αδέλφια. Σε άλλες περιπτώσεις, θύματα είναι συνάδελφοι στρατιώτες. Ένας Ρώσος αξιωματικός, για παράδειγμα, άνοιξε πυρ εναντίον της μονάδας του αφού είχε καταναλώσει δύο μπουκάλια βότκα, σκοτώνοντας έναν συνάδελφό του και τραυματίζοντας έναν ακόμη.
Η στρατολόγηση εγκληματιών
Η Ρωσία έχει στραφεί εκτεταμένα στη στρατολόγηση εγκληματιών και μισθοφόρων για την ενίσχυση των δυνάμεών της. Το 2022, ο Πούτιν υπέγραψε νόμο που επέτρεπε σε άτομα καταδικασμένα για σοβαρά εγκλήματα να υπηρετήσουν στις ένοπλες δυνάμεις στην Ουκρανία. Παράλληλα, η Ομάδα Βάγκνερ και άλλες δυνάμεις στρατολόγησαν κρατουμένους και μισθοφόρους.
Έτσι, μεγάλος αριθμός ανθρώπων με ιστορικό βίαιης εγκληματικότητας εντάχθηκε στις ένοπλες δυνάμεις και στη συνέχεια επέστρεψε στη ρωσική κοινωνία.
Το 2026, ο Πούτιν διεύρυνε περαιτέρω την κατηγορία των ατόμων με ποινικό μητρώο που μπορούν να υπογράψουν συμβάσεις με τον στρατό. Στους επιλέξιμους περιλαμβάνονται πλέον ακόμη και έμποροι ναρκωτικών, μέλη συμμοριών, άτομα που έχουν διακινήσει εκρηκτικά και όπλα, καθώς και όσοι έχουν καταδικαστεί ή βρίσκονται υπό έρευνα για ελαφρά ή ήπιας μορφής αδικήματα. Εξαιρούνται όσοι έχουν διαπράξει σεξουαλικά εγκλήματα εις βάρος ανηλίκων ή έχουν εμπλακεί σε τρομοκρατικές και εξτρεμιστικές ενέργειες.
Σύμφωνα με την Όλγα Ρομάνοβα, ακτιβίστρια για τα δικαιώματα των κρατουμένων, οι φυλακές αποτελούν μια "απέραντη πηγή μισθοφόρων", παρέχοντας πρόσβαση σε ένα τεράστιο απόθεμα ανθρώπων με εμπειρία στη βία.
Οι συνέπειες είναι ορατές και μετά την επιστροφή τους. Μέχρι τον Δεκέμβριο του 2025, μισθοφόροι που είχαν επιστρέψει από τον πόλεμο είχαν σκοτώσει ή τραυματίσει σοβαρά τουλάχιστον 1.016 ανθρώπους μέσα στη Ρωσία.
Παράλληλα, το 2024 θεσπίστηκε νομική προστασία για όσους υπογράφουν συμβάσεις με το Υπουργείο Άμυνας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ποινική διαδικασία σε βάρος τους αναστέλλεται και μπορεί αργότερα να τερματιστεί, εφόσον τους απονεμηθεί μετάλλιο για ανδρεία στη μάχη. Έχουν καταγραφεί περιπτώσεις στρατιωτών που καταδικάστηκαν για φόνο, έλαβαν αναστολή προκειμένου να πολεμήσουν στην Ουκρανία, αφέθηκαν ελεύθεροι και στη συνέχεια σκότωσαν ξανά.
Η άνοδος του οργανωμένου εγκλήματος
Η Ρωσία υπήρξε ανέκαθεν πρόσφορο έδαφος για το οργανωμένο έγκλημα, όμως ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει επιταχύνει την εξάπλωσή του. Ορισμένοι βετεράνοι είχαν ήδη δεσμούς με εγκληματικά δίκτυα, ενώ άλλοι στρατολογήθηκαν σε συμμορίες ή δημιούργησαν νέες.
Οι στρατιώτες μεταφέρουν στον υπόκοσμο δεξιότητες που απέκτησαν στο πεδίο της μάχης, από τη συλλογή πληροφοριών και τη διαχείριση δικτύων έως την εφοδιαστική. Παράλληλα, περισσότερα όπλα καταλήγουν στη μαύρη αγορά και στα χέρια εγκληματικών ομάδων. Οι κυρώσεις και η διακοπή εμπορικών διαδρομών έχουν δημιουργήσει νέες μαύρες αγορές όπλων, ενώ ο ρωσικός στρατός δυσκολεύεται να προστατεύσει τον οπλισμό του.
Την ίδια στιγμή, η Ρωσία αντιμετωπίζει σοβαρές ελλείψεις αστυνομικού προσωπικού, οι οποίες φτάνουν έως και το 40%. Οι χαμηλοί μισθοί —περίπου 655 δολάρια τον μήνα κατά μέσο όρο το 2025— και τα αυξημένα οικονομικά κίνητρα για κατάταξη στις ένοπλες δυνάμεις αποθαρρύνουν τις νέες προσλήψεις στην αστυνομία.
Μετά τους πολέμους της Ρωσίας στο Αφγανιστάν και την Τσετσενία είχαν καταγραφεί κύματα εγκληματικότητας και κοινωνικής απογοήτευσης μεταξύ των βετεράνων. Η μεγάλη διαφορά σήμερα είναι η κλίμακα του πολέμου στην Ουκρανία: είναι πολύ μεγαλύτερος, τα όπλα είναι πολύ πιο ισχυρά και οι νεοσύλλεκτοι είναι πολύ πιο βίαιοι.
